Một trong những vướng mắc đáng chú ý trong thực tiễn xét xử hình sự hiện nay là tình trạng áp dụng cùng một tình tiết pháp lý vừa làm căn cứ định khung hình phạt, vừa làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 52 Bộ luật Hình sự. Đây không chỉ là sai sót về kỹ thuật áp dụng pháp luật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến nguyên tắc công bằng trong quyết định hình phạt của Tòa án.
Nguyên tắc cấm “áp dụng 2 lần” theo Điều 52 Bộ luật Hình sự
Về nguyên tắc, khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự đã quy định rõ: Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng.
Khi một tình tiết đã được sử dụng để xác định tội danh hoặc để chuyển người phạm tội sang khung hình phạt nặng hơn, Hội đồng xét xử không được tiếp tục sử dụng chính tình tiết đó một lần nữa như một tình tiết tăng nặng độc lập khi lượng hình.
Vấn đề này tiếp tục được làm rõ tại Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự. Theo đó, nếu tình tiết đã đóng vai trò là căn cứ định khung hình phạt thì tuyệt đối không được tiếp tục coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.
- Bản chất của vấn đề: Từ cấu trúc của quy phạm hình sự, một tội phạm thường được thiết kế thành khung cơ bản và các khung tăng nặng. Khi hành vi thỏa mãn dấu hiệu khung tăng nặng, nhà làm luật đã đánh giá mức độ nguy hiểm cao hơn và đặt ra khung hình phạt nghiêm khắc tương ứng.
- Hệ quả nếu áp dụng sai: Việc tiếp tục sử dụng tình tiết ấy để tăng nặng khi lượng hình đồng nghĩa với việc cùng một yếu tố thực tế đã bị đánh giá 2 lần theo hướng bất lợi cho bị cáo.
Những sai sót thường gặp
Mới đây, Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội đã ban hành Thông báo số 4559/RKN-TPT1 về việc rút kinh nghiệm trong áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” (quy định tại điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự).
Theo thông báo này, một số Tòa án cấp dưới vẫn mắc sai sót khi sử dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” vừa như tình tiết định khung, vừa như tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Cách áp dụng này hoàn toàn trái với khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự và hướng dẫn tại Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP.
Ví dụ thực tế về tội tham ô tài sản (Điều 353)
Để hiểu rõ hơn, có thể xem xét qua trường hợp xét xử Tội tham ô tài sản theo Điều 353 Bộ luật Hình sự.
Giả sử người phạm tội thực hiện hành vi tham ô từ 2 lần trở lên và tổng giá trị tài sản chiếm đoạt từ 1 tỷ đồng trở lên:
- Tình tiết “phạm tội từ 02 lần trở lên” thuộc điểm c khoản 2 Điều 353.
- Tuy nhiên, do giá trị tài sản từ 1 tỷ đồng trở lên, hành vi lại thuộc khung hình phạt cao hơn theo điểm a khoản 4 Điều 353.
Cách áp dụng đúng: Khi đó, Hội đồng xét xử phải áp dụng khung hình phạt cao nhất (khoản 4) tương ứng với giá trị tài sản bị chiếm đoạt. Tòa án không được tiếp tục lấy tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” để áp dụng thêm điểm g khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự như một tình tiết tăng nặng độc lập.
Một tình tiết đã được tính đến ở giai đoạn định tội hoặc định khung thì không thể tiếp tục được tính thêm ở giai đoạn lượng hình. Điều này sẽ làm sai lệch ý nghĩa của khung hình phạt, đẩy mức độ trách nhiệm hình sự lên cao không phải vì yếu tố pháp lý mới mà do việc sử dụng trùng lặp một tình tiết.
Hệ lụy pháp lý và yêu cầu về tính công bằng
Nếu tình tiết đã được sử dụng để xác định khung hình phạt mà vẫn tiếp tục bị áp dụng như tình tiết tăng nặng, bản án có thể bị đánh giá là lượng hình không đúng. Tùy tính chất vụ án, sai sót này có thể dẫn đến việc:
- Bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm sửa phần hình phạt.
- Thẩm phán và Hội đồng xét xử bị rút kinh nghiệm nghiệp vụ.
- Làm giảm tính thuyết phục và sự uy nghiêm của bản án hình sự.
Cần khẳng định, việc không áp dụng “kép” một tình tiết không đồng nghĩa với việc nương nhẹ cho người phạm tội. Người phạm tội vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự tương xứng với hành vi, hậu quả và nhân thân. Tuy nhiên, sự nghiêm minh phải đặt trên nền tảng áp dụng pháp luật chính xác. Một bản án nghiêm khắc nhưng dùng sai tình tiết vẫn là một bản án có “sạn”.
Kiến nghị: Cần có hướng dẫn thống nhất trên toàn quốc
Sai sót được nêu trong Thông báo số 4559/RKN-TPT1 không chỉ xảy ra ở các Tòa án khu vực phía Bắc mà rất có thể nhiều địa phương khác cũng đang áp dụng tương tự. Bởi lẽ, đây mới chỉ là thông báo rút kinh nghiệm của Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội, không có gì chắc chắn các Tòa Phúc thẩm tại Đà Nẵng hay TP.HCM cũng ban hành các văn bản đồng quan điểm để hướng dẫn Tòa cấp dưới.
Do đó, để đảm bảo nguyên tắc người bị kết án phải được xét xử trên cùng một chuẩn mực pháp lý rõ ràng, công bằng và thống nhất, Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành một công văn hướng dẫn nghiệp vụ hoặc phát triển thành án lệ về vấn đề này để áp dụng chung trên toàn quốc.
Lưu ý kỹ năng và xây dựng luận cứ bào chữa cho Luật sư hình sự
Trong bối cảnh thực tiễn xét xử vẫn còn những cách hiểu và áp dụng chưa đồng nhất, các Luật sư hình sự khi tham gia bảo vệ quyền lợi cho thân chủ cần coi đây là một “điểm neo” pháp lý quan trọng để xác định đúng hướng bào chữa. Trong bài bào chữa, Luật sư cần trích dẫn trực tiếp nguyên tắc tại khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự và hướng dẫn tại Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP. Đồng thời, hoàn toàn có thể đưa Thông báo số 4559/RKN-TPT1 vào luận cứ như một nguồn tài liệu tham khảo nghiệp vụ có tính định hướng và sức thuyết phục cao đối với Hội đồng xét xử.
Nhằm giúp độc giả hiểu rõ hơn các quy định của pháp luật, Luật sư Trần Duy Huy đã có những chia sẻ trên báo Pháp Luật TP.HCM (PLO). Mời quý độc giả cùng điểm lại những lưu ý pháp lý quan trọng liên quan đến vụ việc này.
🔗 Xem bài báo gốc trên PLO tại đây: Từ vụ ca sĩ Miu Lê: Khi nào sử dụng ma túy bị xử lý hình sự?
BẠN ĐANG CẦN HỖ TRỢ PHÁP LÝ?
Mọi thông tin trong bài viết đều được tham vấn chuyên môn bởi Luật sư Trần Duy Huy. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về đất đai, ly hôn – quyền nuôi con hoặc các vụ án hình sự, hãy liên hệ ngay để được hỗ trợ kịp thời:
LUẬT SƯ TRẦN DUY HUY
Hotline: 0369151515
Địa chỉ: 286 Nguyễn Oanh, Gò Vấp, Hồ Chí Minh
Xem thêm:
Từ Vụ Ca Sĩ Miu Lê: Khi Nào Hành Vi Sử Dụng Ma Túy Bị Xử Lý Hình Sự?
Sập Bẫy “Dự Án Ma”: Cảnh Báo Pháp Lý Và 5 Dấu Hiệu Nhận Diện Dành Cho Nhà Đầu Tư
Dịch vụ Luật sư giải quyết tranh chấp Đất đai – Tài sản tại TP.HCM: Hướng dẫn chi tiết năm 2026
Thủ tục ly hôn đơn phương: Hướng dẫn chi tiết từ A đến Z năm 2026
